ความชื้นในโรงเรือนสูงเกินไป เกิดเชื้อรา แก้ยังไงให้ได้ผลจริง

ปัญหาไม่ได้อยู่ที่ความชื้นสูงสุด แต่อยู่ที่ความชื้นค้างนาน

เจ้าของโรงเรือนส่วนใหญ่ดูความชื้นจากค่าที่เห็นตอนเดินเข้าไปดู ซึ่งมักเป็นช่วงกลางวัน แต่ช่วงที่เป็นปัญหาจริงคือ ตั้งแต่พระอาทิตย์ตกจนถึงเช้ามืด

กลางวันแดดส่องทำให้อากาศในโรงเรือนร้อนและอุ้มไอน้ำได้มาก ความชื้นสัมพัทธ์จึงดูไม่สูง พอตกเย็นอุณหภูมิลดลง อากาศอุ้มไอน้ำได้น้อยลง แต่ปริมาณไอน้ำเท่าเดิม ความชื้นสัมพัทธ์จึงพุ่งขึ้นเองโดยที่ไม่มีใครรดน้ำเพิ่ม และถ้าลดลงถึงจุดน้ำค้าง ไอน้ำจะกลั่นตัวเป็นหยดน้ำเกาะบนใบ

หยดน้ำบนใบที่ค้างอยู่หลายชั่วโมงคือเงื่อนไขที่สปอร์เชื้อราต้องการเพื่องอกและเข้าทำลายพืช ดังนั้นตัวเลขที่ควรสนใจไม่ใช่ "ความชื้นสูงสุดกี่เปอร์เซ็นต์" แต่คือ "ความชื้นค้างอยู่ระดับสูงนานกี่ชั่วโมง"

วัดตรงไหนถึงจะได้ค่าที่ใช้ได้

ตำแหน่งติดตั้งเซนเซอร์สำคัญพอ ๆ กับตัวเซนเซอร์เอง ค่าที่อ่านผิดตำแหน่งจะนำไปสู่การตั้งค่าที่ผิดทั้งระบบ

• ติดที่ระดับทรงพุ่ม ไม่ใช่ใต้หลังคา — อากาศใต้หลังคาร้อนและแห้งกว่าบริเวณที่พืชอยู่จริงเสมอ ค่าที่ได้จะทำให้คิดว่าไม่มีปัญหา
• หลบแดดส่องตรง — เซนเซอร์ที่โดนแดดจะอ่านอุณหภูมิสูงเกินจริง ซึ่งทำให้ค่าความชื้นสัมพัทธ์ที่คำนวณออกมาเพี้ยนตาม
• หลบลมจากพัดลมโดยตรง — ถ้าเซนเซอร์อยู่หน้าพัดลม จะอ่านได้ว่าแห้งแล้วสั่งปิดพัดลม ทั้งที่มุมอื่นของโรงเรือนยังชื้นอยู่
• โรงเรือนยาวควรมีจุดวัดมากกว่าหนึ่งจุด — ปลายโรงเรือนด้านที่อับลมมักชื้นกว่าตรงกลางอย่างชัดเจน

ทำไมเปิดพัดลมแล้วความชื้นไม่ลง

เป็นคำถามที่เจอบ่อยที่สุด และคำตอบมักเป็นหนึ่งในสามข้อนี้

1. อากาศข้างนอกชื้นกว่าข้างใน

การระบายอากาศคือการเอาอากาศข้างนอกเข้ามาแทนที่ ถ้าข้างนอกชื้นกว่า ยิ่งระบายยิ่งแย่ ช่วงฤดูฝนหรือกลางคืนที่ฝนเพิ่งหยุด อากาศภายนอกอาจมีความชื้นเกือบอิ่มตัว นี่คือเหตุผลที่ระบบควบคุมที่ดีต้องอ่านค่าทั้งในและนอกโรงเรือน ไม่ใช่ตัดสินใจจากค่าข้างในอย่างเดียว

2. ลดความชื้นด้วยการเพิ่มอุณหภูมิเล็กน้อย

วิธีที่ได้ผลกว่าการระบายอากาศอย่างเดียวคือ ทำให้อากาศอุ่นขึ้นเล็กน้อยพร้อมกับระบายออก อากาศที่อุ่นขึ้นจะอุ้มไอน้ำได้มากขึ้น ความชื้นสัมพัทธ์จึงลดลง และเมื่อระบายอากาศชุดนั้นออกไป ไอน้ำก็ออกไปด้วย การเปิดพัดลมเฉย ๆ ในคืนที่อากาศเย็นมักไม่พอ

3. เซนเซอร์บอกความจริงไม่ครบ

ถ้าวัดจุดเดียวตรงกลางโรงเรือน แล้วปลายโรงเรือนอับลม ค่าที่ได้จะดูปกติทั้งที่มีมุมที่เป็นปัญหาอยู่ ปัญหาเชื้อราที่เกิดเป็นหย่อม ๆ ไม่ทั่วโรงเรือน มักมีสาเหตุจากการไหลเวียนอากาศไม่ทั่วถึง ไม่ใช่ความชื้นรวมของทั้งโรงเรือน

ตั้งระบบอัตโนมัติยังไงไม่ให้อุปกรณ์พังเร็ว

สมมติตั้งไว้ว่า "ถ้าความชื้นเกิน 85% ให้เปิดพัดลม" ฟังดูสมเหตุสมผล แต่ถ้าตั้งแค่นี้จะเกิดปัญหาทันที

ค่าความชื้นจริงไม่ได้นิ่ง มันแกว่งขึ้นลงตลอดเวลา พอขึ้นถึง 85.1% ระบบสั่งเปิดพัดลม ความชื้นลดลงเหลือ 84.9% ระบบสั่งปิด แล้วขึ้นไป 85.1% อีกครั้งในไม่กี่วินาที ผลคือพัดลมเปิด-ปิดสลับกันเป็นร้อยครั้งต่อชั่วโมง อาการนี้เรียกว่า short cycling และเป็นสาเหตุที่มอเตอร์กับคอมเพรสเซอร์พังก่อนอายุใช้งานจริง

ทางแก้คือ DeadBand

DeadBand คือ ช่วงห่างระหว่างจุดที่สั่งเปิดกับจุดที่สั่งปิด ถ้าตั้ง deadband ความชื้นไว้ 3% และจุดเปิดอยู่ที่ 85% ระบบจะเปิดพัดลมเมื่อเกิน 85% แต่จะไม่ปิดจนกว่าความชื้นจะลดลงมาถึง 82% ทำให้อุปกรณ์ทำงานเป็นรอบยาว ๆ แทนที่จะกระตุก

ค่าเหล่านี้เป็นค่าตั้งต้นจากคู่มือ ปรับได้ตามหน้างาน โดยหลักคือ ยิ่งค่าแกว่งมาก ยิ่งต้องตั้ง deadband กว้าง แต่ถ้ากว้างเกินไป สภาพแวดล้อมจะเหวี่ยงมากจนพืชเครียด ต้องหาจุดสมดุล

ตั้ง Alarm ไว้ด้วย อย่ารอให้เห็นอาการที่ใบ

ระบบควบคุมตั้งค่าเตือนได้เมื่อค่าเกินหรือต่ำกว่าที่กำหนด และแจ้งเตือนเข้าแอปบนมือถือ ประโยชน์จริงของฟังก์ชันนี้คือ รู้ว่ามีปัญหาตั้งแต่คืนแรก ไม่ใช่หลังจากพืชเป็นโรคไปแล้วสามวัน ซึ่งเป็นจุดที่แก้ได้ด้วยต้นทุนต่างกันมาก

ค่าตัวอย่างในคู่มือตั้ง Climate Alarm ของความชื้นไว้ที่ MAX 90% และ MIN 55% แต่ย้ำว่านี่เป็นค่าตัวอย่างในคู่มือภาษาอังกฤษ ไม่ใช่ค่าที่เหมาะกับพืชไทยทุกชนิด ควรตั้งจากชนิดพืชและข้อมูลที่เก็บได้จากโรงเรือนของตัวเอง

ลำดับการแก้ที่ควรทำ

1. วัดก่อน อย่าเพิ่งซื้อของ — เก็บค่าความชื้นตลอด 24 ชั่วโมงอย่างน้อยหนึ่งสัปดาห์ ดูว่าค้างสูงช่วงไหนและนานแค่ไหน
2. แก้เรื่องการไหลเวียนอากาศก่อน — พัดลมหมุนเวียนในโรงเรือนราคาถูกกว่าระบบลดความชื้นมาก และมักแก้ปัญหาหย่อมอับลมได้เลย
3. ลดแหล่งความชื้นที่ควบคุมได้ — เปลี่ยนเวลารดน้ำให้เสร็จก่อนเย็น คลุมหน้าดินเพื่อลดการระเหย ตรวจจุดน้ำรั่ว
4. ค่อยทำระบบอัตโนมัติ — เมื่อรู้แล้วว่าปัญหาอยู่ช่วงไหน การตั้งค่าจะตรงจุดและไม่ต้องเดา

คำถามที่พบบ่อย

ความชื้นในโรงเรือนควรอยู่ที่เท่าไหร่

ขึ้นกับชนิดพืชและช่วงการเจริญเติบโต แต่หลักที่ใช้ได้ทั่วไปคือ อย่าปล่อยให้ความชื้นค้างสูงต่อเนื่องหลายชั่วโมงในเวลากลางคืน สิ่งที่ต้องดูไม่ใช่ค่าสูงสุดของวัน แต่เป็นจำนวนชั่วโมงที่ค้างอยู่ในระดับสูง

ทำไมเปิดพัดลมแล้วความชื้นยังไม่ลง

สาเหตุที่พบบ่อยคือดึงอากาศชื้นจากภายนอกเข้ามาแทน ถ้าอากาศนอกโรงเรือนชื้นกว่าข้างใน การระบายอากาศจะไม่ช่วย อีกสาเหตุคือเซนเซอร์ติดผิดตำแหน่ง ทำให้ค่าที่อ่านได้ไม่ตรงกับความชื้นจริงบริเวณทรงพุ่ม

deadband คืออะไร ทำไมต้องตั้ง

คือช่วงห่างระหว่างจุดที่อุปกรณ์เริ่มทำงานกับจุดที่สั่งหยุด ถ้าไม่มีช่วงห่างนี้ อุปกรณ์จะเปิดและปิดสลับกันถี่มากเมื่อค่าแกว่งอยู่รอบจุดตั้งค่า ซึ่งทำให้พัดลมและคอมเพรสเซอร์เสียหายเร็ว ค่าตั้งต้นของ GCS-1 สำหรับความชื้นคือ 3 %rH